'Nữ tướng' của viện nghiên cứu chuyên sâu về AI đầu tiên tại Việt Nam

Thủ lĩnh của tập thể "tinh hoa"

PGS-TS Nguyễn Phi Lê,ữtướngcủaviệnnghiêncứuchuyênsâuvềAIđầutiêntạiViệ 44 tuổi, đã là gương mặt quen thuộc với truyền thông trước khi được công chúng biết đến như một nhân sự tinh hoa "hàng hiếm" của ngành nghiên cứu trí tuệ nhân tạo (AI) Việt Nam. Trong lịch sử hơn 50 năm Việt Nam dự kỳ thi toán quốc tế (IMO) với hàng trăm lượt thí sinh, Nguyễn Phi Lê là một trong số 14 nữ sinh được chọn vào đội tuyển quốc gia. Chị cũng là một trong 4 nữ sinh đạt thành tích cao nhất trong số các nữ sinh Việt dự thi IMO (Huy chương bạc IMO 2000).

ẢNH: NVCC

Dù từng đạt thành tích xuất sắc trong toán học nhưng con đường đến với nghiên cứu khoa học của PGS Nguyễn Phi Lê cũng phải qua một khúc quanh. Sau khi học 1 năm ở ĐH Bách khoa Hà Nội, Phi Lê được nhận học bổng của chính phủ Nhật Bản để du học ở ĐH Tokyo, ngành công nghệ thông tin. Sau khi lấy bằng thạc sĩ (cũng ở Nhật), Phi Lê về nước, xin vào làm việc ở doanh nghiệp. Sau một thời gian, chị nhận thấy mình phù hợp với môi trường học thuật hơn nên "đầu quân" cho ĐH Bách khoa Hà Nội. Vì vậy, năm 2016 chị mới quay lại Nhật làm nghiên cứu sinh.

37 tuổi Phi Lê mới có bằng tiến sĩ, nhưng chị đã nhanh chóng bứt lên trở thành gương mặt sáng giá trong giới nghiên cứu AI ở Việt Nam. Rồi chỉ trong thời gian ngắn (2019 - 2024), chị được giao 3 dự án quan trọng, trong đó có 2 dự án do Quỹ Đổi mới sáng tạo VINIF tài trợ với tổng cộng 11 tỉ đồng. Những dự án của Phi Lê đều hướng tới giải quyết các bài toán cụ thể, thiết thực với đời sống xã hội của Việt Nam như môi trường, y tế…

ẢNH: NVCC

Ngay sau khi có bằng tiến sĩ (2019), Phi Lê đã được giao thành lập một nhóm nghiên cứu, quy tụ nhiều sinh viên giỏi của ĐH Bách khoa Hà Nội. Trước khi nhận nhiệm vụ điều hành AI4LIFE, chị giữ cương vị Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu quốc tế về trí tuệ nhân tạo (BK.AI) của ĐH Bách khoa Hà Nội.

Ít ai nghĩ rằng người phụ nữ nhỏ nhắn, duyên dáng, có gương mặt tươi trẻ như một nữ sinh, giọng nói nhỏ nhẹ, lại là thủ lĩnh của một tập thể "tinh hoa" với đa phần thành viên là nam. Trong nhóm do chị trực tiếp quản lý (khoảng 80 người, chủ yếu là sinh viên) cũng chỉ có 4 thành viên là nữ.

ẢNH: NVCC

"Tôi không hiểu tại sao nữ lại ít như vậy, dù trong công việc nghiên cứu tạo ra AI đòi hỏi những đức tính mà nữ giới thường được thiên phú như tỉ mỉ, kiên trì. Nhưng không vì hiếm nữ mà tôi hạ thấp yêu cầu với các em. Trong công việc, ai làm việc tốt đến đâu sẽ được ghi nhận đến đó, không phân biệt nam - nữ", PGS Nguyễn Phi Lê chia sẻ.

Cái duyên với ngành y

Khi tôi liên hệ để hẹn gặp PGS Nguyễn Phi Lê, chị nhắn tin cho biết đang trong cuộc họp ở một bệnh viện. Lúc gặp nhau, chị mỉm cười: "Dạo này tôi thường xuyên làm việc với các bệnh viện. Hai năm gần đây, các dự án của chúng tôi thường phục vụ lĩnh vực y tế thay vì chỉ làm nhiều về môi trường như hồi gặp chị năm 2023".

Thực tế, Nguyễn Phi Lê từng ấp ủ giấc mơ trở thành bác sĩ. Chị đã nộp hồ sơ đăng ký tuyển thẳng vào Trường ĐH Y Hà Nội, nhưng để chiều ý bố mẹ (lo con gái sức khỏe yếu, không kham nổi nghề bác sĩ), Phi Lê quyết định học điện tử ở ĐH Bách khoa Hà Nội, đến khi sang Nhật thì rẽ hướng học công nghệ thông tin (cũng là ngành gần gũi với lựa chọn trước đó). Bẵng đi gần 20 năm sau, chị bỗng nhận ra đối tác quen thuộc của mình là các bác sĩ. Thậm chí, chị đang đồng hướng dẫn tiến sĩ cho 2 nghiên cứu sinh đều đang là bác sĩ.

ẢNH: NVCC

PGS Nguyễn Phi Lê chia sẻ: "Năm 2021 tôi bắt đầu được Quỹ VinIF tài trợ dự án VAIPE, một hệ thống thông minh có ứng dụng AI để hỗ trợ chăm sóc sức khỏe cho người Việt (VAIPE được vinh danh là dự án tiêu biểu trong hơn 100 dự án mà Quỹ VINIF tài trợ trong giai đoạn 2018 - 2023 - PV). Thành công của dự án khiến một số bệnh viện quan tâm tới nhóm chúng tôi. 

Sau khi chúng tôi giúp được một vài bệnh viện thì tin tốt được lan tỏa, các bệnh viện hoặc đơn vị y tế khác lại tiếp tục tìm đến. Cuối năm rồi chúng tôi vừa làm xong một chatbot y tế. Đây là sản phẩm hợp tác với Hội Thầy thuốc trẻ Việt Nam, là trang hỏi - đáp về bệnh tật (dự kiến tư vấn sức khỏe cho khoảng 2 triệu lượt người/năm). Sắp tới chatbot đấy sẽ được triển khai rộng rãi. Chúng tôi dự định làm thêm một số hệ thống khác để hỗ trợ bác sĩ trong việc ra quyết định (điều trị, kê đơn) sau khi khám".

Những bài toán bắt đầu từ cuộc sống

Không chỉ các bệnh viện ở Hà Nội mà một nơi xa xôi như Điện Biên cũng tìm đến nhóm nghiên cứu của PGS Nguyễn Phi Lê. Người chủ động kết nối là ông Vũ Anh Dũng, Giám đốc Sở KH-CN Điện Biên. Sau khi trao đổi với các bác sĩ ở Bệnh viện đa khoa tỉnh Điện Biên, nhóm của PGS Nguyễn Phi Lê nhận thấy có thể hỗ trợ địa phương trong việc dùng AI để tạo ra ảnh PET (chụp cắt lớp phát xạ positron giúp chẩn đoán ung thư) từ ảnh CT (chụp cắt lớp vi tính).

ẢNH: NVCC

Thông thường, để có ảnh PET, bệnh viện phải dùng một thiết bị rất đắt tiền, trị giá lên tới hàng chục tỉ đồng. Vì vậy, ngay tại Hà Nội cũng chỉ vài bệnh viện có khả năng trang bị máy chụp ảnh PET. Mặt khác, chi phí chụp ảnh PET khoảng 20 - 25 triệu đồng cho mỗi bệnh nhân, trong khi với ảnh CT loại đắt nhất cũng chỉ khoảng 5 triệu đồng. Đã vậy, muốn chụp ảnh PET bệnh nhân phải xuống Hà Nội rồi nằm chờ để được chụp do không phải lúc nào bệnh viện cũng có sẵn thuốc phóng xạ dùng trong chụp PET.

"Ảnh do AI tạo ra không thể chính xác như ảnh PET nhưng nếu chúng ta dùng AI để lọc thì chỉ với trường hợp nào có nghi ngờ ung thư, bác sĩ mới chỉ định xuống Hà Nội chụp PET. Như vậy sẽ tiết kiệm đáng kể chi phí và công sức cho người bệnh. Dự án vẫn đang tiến hành, nhưng chúng tôi rất kỳ vọng. Chúng tôi đã có kết quả nghiên cứu lõi, việc chuyển giao cho Điện Biên cần thời gian để làm mô hình xử lý được dữ liệu của họ", PGS Nguyễn Phi Lê cho hay.

ẢNH: NVCC

Mới đây, một bệnh viện T.Ư đã đặt vấn đề nhờ nhóm nghiên cứu của PGS Nguyễn Phi Lê tạo ra AI ứng dụng trong điều trị sức khỏe tâm thần. Hoặc một bệnh viện lớn khác nhờ nhóm tư vấn ứng dụng AI tổng thể cho tất cả các khoa, từ nghiệp vụ vận hành quản trị đến khám chữa bệnh.

Ngoài lĩnh vực y tế, nhóm của PGS Nguyễn Phi Lê còn làm một số dự án về môi trường hoặc khí hậu. Chẳng hạn, mới đây nhóm giúp Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn ứng dụng AI để dự báo cường độ bão, hoặc dự báo lượng mưa… Thử nghiệm thực tế năm 2025 cho thấy độ chính xác cao hơn phương pháp truyền thống khoảng 20 - 30%.

Thực ra AI không phải là "chiếc chìa khóa vàng" như người ta kỳ vọng. Thậm chí, nếu ứng dụng AI một cách hời hợt thì nó còn dẫn dắt mình đi vào con đường sai. Mình phải nghiên cứu rất sâu, dành rất nhiều thời gian xử lý thì mới khiến AI trở nên hữu dụng trong một số tác vụ chuyên môn cụ thể.

Trong khi đó, các doanh nghiệp Việt Nam hiện cũng chưa sẵn sàng đầu tư nhiều cho AI. Tuy nhiên, mỗi khi bắt đầu giải một bài toán chúng tôi đều hào hứng, vì cảm thấy công cụ AI mà mình sẽ tạo ra thực sự giúp ích cho cuộc sống.

PGS-TS Nguyễn Phi Lê